Myślenie krytyczne jest uznawane za jedną z najważniejszych kompetencji przyszłości. Racjonalnego podejścia do rzeczywistości, stawiania właściwych pytań, oceny i analizy informacji można – a raczej trzeba – się nauczyć. Jak to zrobić?

Myślenia krytycznego trzeba się nauczyć

Istnieje wiele definicji krytycznego myślenia. Edward Nęcka w podręczniku “Psychologia poznawcza” pisze, że jest ona: “(…) rodzajem myślenia realistycznego, ukierunkowanego na specyficzny cel, jakim jest ewaluacja”.

Zdaniem profesora Nęcki, celem myślenia krytycznego jest “rzetelna i realistyczna ocena istotnych aspektów aktywności intelektualnej człowieka”. Uproszczona definicja, którą można przedstawić już dzieciom w wieku szkolnym, mówi o tym, że myśląc krytycznie, nie przyjmujemy wszystkiego takiego, jakim to widzimy, lecz staramy się dociec, jakie jest naprawdę. Analizujemy, stawiamy pytania, weryfikujemy źródła – wszystko po to, by dotrzeć do sedna sprawy i/lub wybrać najlepsze możliwe rozwiązanie. 

Myślenie krytyczne uznawane jest za kompetencję, co oznacza, że można się go nauczyć. W ocenie Komisji Europejskiej myślenie krytyczne będzie jedną z kluczowych kompetencji przyszłości. 

Myślenie krytyczne – wiele umiejętności w jednej

Na myślenie krytyczne składa się szereg umiejętności, które pozwalają rozkładać nawet najbardziej złożone problemy na czynniki pierwsze. Pomagają również trenować postawę, którą można określić jako zdrowy sceptycyzm. Są to przede wszystkim:

• analiza danych,
• synteza wniosków,
• ocena wiarygodności informacji,
• ocena i weryfikacja źródeł,
• stawianie odpowiednich pytań,
• otwartość na naukę i weryfikację poglądów.

Myślenie krytyczne zaczyna się tak naprawdę od podania w wątpliwość otrzymanej informacji. Aby stało to się naszym nawykiem, należy stawiać się w pozycji wątpiącego jak najczęściej. Nie jest to jednak proste, gdyż ludzki mózg nie lubi się nadmiernie eksploatować. Jak pisze prof. Tomasz Grzyb z Uniwersytetu SWPS w artykule “Myślenie krytyczne – jak się go nauczyć”, “myślenie boli”, wymaga bowiem zużycia o wiele większych nakładów energii niż zastosowanie tzw. myślenia automatycznego, czyli zadowolenia się gotową, “oczywistą” odpowiedzią. Zdaniem prof. Grzyba, myślenia krytycznego należy w związku z tym uczyć już najmłodszych, zarówno w domu, jak i w szkole. 

Myślenie krytyczne warto ćwiczyć przez całe życie

Myślenie krytyczne można w uproszczeniu podzielić na główne etapy:

1. Gromadzenie lub otrzymanie informacji.
2. Wyodrębnienie najważniejszych tez.
3. Analiza i interpretacja przedstawionych w informacjach danych.
4. Analiza i ocena wiarygodności wykorzystanych źródeł.
5. Zebranie najważniejszych wyników analizy.
6. Sformułowanie logicznych wniosków.
7. Podjęcie decyzji, wybór rozwiązania.

Istotne jest tu zachowanie nieustannej czujności – należy być ostrożnym zarówno wobec cudzych przekonań, jak i własnych uprzedzeń. 

Myślenie krytyczne pozwala podejmować decyzje poprzedzone pogłębioną analizą wszystkich dostępnych danych i oceną możliwych konsekwencji każdego wyboru. Aby podobny lub bardziej zaawansowany proces zachodził w naszym mózgu za każdym razem, gdy spotykamy się z jakąś informacją, musimy ćwiczyć. Przydatne do tego będą między innymi:

• uważne czytanie artykułów, postów, oglądanie filmów w mediach społecznościowych (przy tzw. konsumowaniu treści internetowych warto zachować dystans i nieustannie zadawać pytania, np. skąd autor wziął tę informację, czy źródło jest obiektywne, czy inne podają te same dane itd.),
• wdawanie się w dyskusje – myślenie krytyczne najlepiej ćwiczyć podczas rozmów z innymi. W trakcie takich spotkań, możemy zetknąć się z zupełnie odmiennymi opiniami, podważyć własne przekonania, zmienić je lub pozostać przy nich itd., uczymy się przedstawiać argumenty, oddzielać emocje od faktów,
• zagadki logiczne (ćwiczenie wyciągania logicznych wniosków to klucz do myślenia krytycznego),
• czytanie literatury – możliwość spojrzenia z punktu widzenia Innego to cenny sposób na to, by nauczyć się nie przyjmować niczego takim, jakim się wydaje, bez sprawdzenia, jakie rzeczywiście jest.
• zadawanie pytań – kluczem do myślenia krytycznego jest zadawanie właściwych pytań, więc bardzo istotne jest ćwiczenie tej umiejętności, poprzez np. zapisywanie list pytań, stawianie przed samym sobą wyzwań, np. gdybym był dziennikarzem i mógł zadać temu politykowi trzy pytania, byłyby to… itd.).

Myślenie krytyczne – potwierdzą je mikropoświadzenia

Dlaczego uczenie się myślenia krytycznego ważne? W czasach, gdy każdego dnia dociera do nas mnóstwo informacji, w tym wiele fałszywych lub z wątpliwych źródeł, myślenie krytyczne pozwala nie zagubić się w ich gąszczu i nie przyjmować każdej z nich na tzw. wiarę. Dzięki niemu możemy  analizować i interpretować nieustannie zmieniającą się, złożoną rzeczywistość i znajdować odpowiedzi na jej wyzwania. Chroni przed manipulacją, pozwala świadomie uczestniczyć w życiu społecznym.

Jedną z najważniejszych korzyści płynących z myślenia krytycznego jest wytrenowanie podejmowania decyzji opartych na dogłębnej analizie, wynikających z logicznych wniosków, bez uprzedzeń i przy mniejszym udziale emocji. Każdy człowiek może wykorzystać tę kompetencję w ważnych momentach swojego życia (np. wybór ścieżki kariery, szkoły, zmiana zawodu itd.), a także w pracy zawodowej. 

Stosowanie myślenia krytycznego prowadzi do:

• unikania podejmowania decyzji na gorąco, pod wpływem emocji,
• trafnej analizy nawet bardzo skomplikowanych sytuacji,
• skutecznego rozwiązywania problemów,
• braku podatności na manipulację,
• rozwoju intelektualnego,
• polepszenia komunikacji z innymi,
• budowania wizerunku osoby kierującej się zdrowym rozsądkiem, oddzielającej fakty od opinii.

Z osobą o takich cechach i umiejętnościach będzie chciało współpracować wielu liderów. Już dziś wielu pracodawców poszukuje kandydatów potrafiących myśleć krytycznie, choć nie jest to proste – tradycyjne CV nie przewidują miejsca na chwalenie się tego typu kompetencjami. Tymczasem, zgodnie z przewidywaniami m.in. Światowego Forum Ekonomicznego, w niedalekiej przyszłości zestaw umiejętności związanych z myśleniem krytycznym będzie decydował o powodzeniu na rynku pracy. 

Istnieje sposób potwierdzania posiadania tego typu kompetencji, których nie znajdziemy na dyplomach ukończenia szkoły czy studiów. Chodzi o mikropoświadczenia – zwinne i szybkie formy uznawania konkretnych umiejętności. To kwestia czasu, zanim będą one stosowane powszechnie w Polsce m.in. do potwierdzania kompetencji miękkich, choćby dlatego, że potrzebują tego zarówno kandydaci do pracy, jak i pracodawcy. Tym bardziej, że w innych krajach (np. w Australii) czy na platformach międzynarodowych (np. Coursera) funkcjonują już z powodzeniem specjalne kursy dotyczące myślenia krytycznego kończące się przyznaniem mikropoświadczeń. 

Źródła:

1. E. Nęcka, J. Orzechowski, B. Szymura, Sz. Wichary, Psychologia poznawcza. Wydanie nowe, Warszawa 2020.
2. T. Grzyb, Myślenie krytyczne – jak się go nauczyć, https://strefawiedzy.swps.pl/artykuly/myslenie-krytyczne-jak-sie-go-nauczyc
3. Aleksandra Kubala-Kulpińska, Umiejętność krytycznego myślenia, https://www.glospedagogiczny.pl/artykul/umiejetnosc-krytycznego-myslenia 
4. Future of Jobs Report, https://reports.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Jobs_Report_2025.pdf
5. https://microcredentials.pl/kompetencje-miekkie-to-przyszlosc-ale-jak-je-potwierdzac/