Już za kilka dni około 1,7 mln polskich nastolatek i nastolatków usiądzie w ławkach w liceach, technikach i szkołach branżowych. To młodzi ludzie, którzy za kilka lat będą wchodzić na rynek pracy. Jakie umiejętności będą w przyszłości cenione? Jak przygotowywać uczniów do zawodów, które jeszcze nie powstały? Jak potwierdzać kompetencje przyszłości? 

Nastolatki – ambitne i pragmatyczne

Zacznijmy od sprawdzenia, jakie aspiracje edukacyjne i zawodowe mają polscy nastolatkowie. Prawie 44 proc. z nich – jak wynika z raportu Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej i ThinkStat NASK – Państwowego Instytutu Badawczego „Aspiracje edukacyjne i zawodowe uczniów szkół średnich” – chce po zakończeniu edukacji ponadpodstawowej kontynuować naukę i jednocześnie pracować. Co piąty absolwent planuje pracować, a 19,8 proc. chce skupić się tylko na nauce. 

Najatrakcyjniejsze dla nich branże, z którymi chcieliby związać przyszłość zawodową, to: informatyka (10,3 proc. badanych), psychologia (9,4 proc.) oraz medycyna (8 proc.). Jako preferowane formy pracy wskazują: własną działalność gospodarczą (35 proc. badanych) i zatrudnienie w międzynarodowej firmie (30,3 proc.).

Z badania wyłania się obraz ludzi ambitnych i pragmatycznych – chcą się kształcić i jednocześnie jak najszybciej zdobywać doświadczenie zawodowe. Świadomie lub intuicyjnie wybierają branże, w których przynajmniej na tę chwilę, możliwości i umiejętności człowieka odgrywają rolę znaczącą, a sztuczna inteligencja wspierającą. Cenna jest dla nich możliwość autonomicznego kreowania kariery zawodowej i współpraca w środowisku szerszym niż lokalne. 

Pożądane (a przy okazji niezbędne) umiejętności 

Co z kolei o przyszłości rynku edukacji i pracy mówią eksperci? Są zgodni co do tego, że rozwój nowych technologii jest jednoznaczny z koniecznością zmian w systemach edukacyjnych. Przede wszystkim już czas na odejście od modelu, w którym szkoła koncentruje się na jednostronnym przekazywaniu wiedzy na rzecz zaangażowania uczniów w proces świadomego kierowania własnym procesem uczenia się. 

Nowoczesna szkoła musi całkowicie przeformułować rolę uczniów – oni nie mogą być odbiorcami, muszą czynnie uczestniczyć w procesie uczenia się, być zaangażowani – wyjaśnia w podcaście “Po pierwsze, umiejętności. Podcast o tym, jak być na czasie” Marcin Szala, dyrektor warszawskiego Liceum Artes Liberales. 

Wiodącym przesłaniem ekspertów Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) zaangażowanych w projekt Future of Education and Skills 2030, w publikacji „Learning Compass 2030”, jest położenie nacisku na równoległe rozwijanie kompetencji z obszarów: poznawczego, społecznego i emocjonalnego oraz praktycznego i fizycznego. 

Przyjrzyjmy się pięciu wybranym umiejętnościom ze wskazanych przez OECD obszarów: 

1. Krytyczne myślenie, czyli zdolność do analizowania informacji, oceny wiarygodności źródeł, identyfikowania błędów logicznych, rozpoznawania manipulacji i formułowania uzasadnionych wniosków. W dobie ogromnej ilości informacji oraz intensywnego rozwoju mediów cyfrowych to jedna z kluczowych i najbardziej pożądanych kompetencji.  
2. Kreatywność, która obejmuje zdolność do tworzenia nowych i oryginalnych pomysłów, dostrzegania nowych zastosowań znanych już rozwiązań, łączenia wiedzy z różnych dziedzin oraz eksperymentowania i uczenia się na błędach. Nie jest, jak podkreślają eksperci, wyłącznie cechą wrodzoną ani talentem artystycznym, lecz umiejętnością, którą można rozwijać. 
3. Samoregulacja, na którą składają się: zdolność do planowania z wyprzedzeniem, przewidywanie konsekwencji własnych decyzji oraz kontrolowanie impulsów i emocji. Osoby posiadające rozwinięte umiejętności samoregulacyjne są skuteczniejsze w podejmowaniu nowych wyzwań edukacyjnych i zawodowych, co jest szczególnie cenne w realizacji idei uczenia się przez całe życie. 
4. Komunikacja i współpraca, które są niezbędne zarówno w klasach szkolnych, jak i miejscach pracy. Na ich rosnące znaczenie mają wpływ przede wszystkim coraz bardziej różnorodne pod względem etnicznym, kulturowym i językowym wspólnie uczące się i pracujące grupy. Jednocześnie współpraca nie ogranicza się obecnie do wymiany informacji i doświadczeń tylko z ludźmi, ale także z narzędziami sztucznej inteligencji. 
5. Dbanie o dobrostan, na który składają się m.in. obszary związane ze zdrowiem fizycznym i psychicznym. Istotnym elementem utrzymania satysfakcjonującej kondycji zdrowotnej jest niezaprzeczalnie aktywność fizyczna dopasowana do indywidualnych potrzeb i możliwości młodych ludzi. Jednocześnie struktury mózgu odpowiedzialne za koordynację ruchową są ściśle powiązane z funkcjami wykonawczymi odpowiedzialnymi za planowanie, koncentrację, pamięć i samokontrolę. 

Przedstawiciele ostatnich klas szkół ponadpodstawowych oraz osoby zdobywające pierwsze doświadczenia zawodowe w katalogu najbardziej pożądanych umiejętności intuicyjnie umieścili podobne do rekomendowanych przez OECD. Jak wynika z raportu Deloitte „2026 Gen Z and Millennials Survey”, najbardziej cenią sobie kompetencje związane z: wystąpieniami publicznymi, przywództwem, korzystaniem z narzędzi AI, komunikacją i kreatywnością. 

Nowe umiejętności i nowatorski sposób ich potwierdzania 

Zmiany w systemach edukacyjnych odpowiadające na wymagania współczesnego rynku pracy i oczekiwania uczniów nie ograniczą się tylko do zakresu i sposobu przekazywania wiedzy. Trudno wyobrazić sobie sytuację, w której umiejętności, takie jak krytyczne myślenie, kreatywność czy współpraca, będą oceniane i potwierdzane za pomocą tradycyjnej skali ocen. Kluczową rolę mogą odegrać tu mikropoświadczenia. 

Konsekwentnie budujemy w Polsce, we współpracy z licznymi podmiotami z obszaru biznesu, administracji publicznej i edukacji wyższej, krajowy system mikropoświadczeń. Bazując na dotychczasowym doświadczeniu, wiemy już, że znajdzie on szerokie zastosowanie na styku osób aktywnych zawodowo lub planujących rozpoczęcie pracy, pracodawców i placówek oświatowych. We wrześniu do podmiotów zaangażowanych w ten proces dołączą szkoły ponadpodstawowe – mówi Michał Nowakowski, lider projektu dotyczącego mikropoświadczeń w Instytucie Badań Edukacyjnych – Państwowym Instytucie Badawczym. 

W ramach pilotażu do projektu dołączy 140 szkół ponadpodstawowych. Nowe umiejętności uczniów z zakresu edukacji obywatelskiej będą poświadczane przy pomocy cyfrowych mikropoświadczeń i odznak, którym będzie towarzyszył szczegółowy opis wykonanej przez uczniów pracy i jej efektów. Po zakończeniu eksperci IBE PIB sprawdzą, czy i w jaki sposób nowa formuła poświadczania umiejętności wpłynęła na sprawczość, motywację i poczucie własnej wartości uczniów.